Долзарб мавзу      Бош саҳифа

КЕРАКСИЗ МАВЗУЛАР

Ўқувчини майиб қилаётган бундай мавзуларни кимлар ўйлаб топади ёхуд кўринмас ва самарасиз миллиардлар нега ҳавога учмоқда?

КЕРАКСИЗ  МАВЗУЛАР

Бу борадаги фикрларимни рес­публикамиздаги «Она тили» таълими бўйича асослашга ҳаракат қиламан.
Она тили бўйича ҳосил қилина­диган малакани иккига ажратиш мумкин:
1) тил жамиятидан ўзлаштириладиган малака (фонетик ва грамматик малака);
2) мактабда эгалланадиган малака (имло, пунктуация, лексика ва б.).
Фонетика ва грамматиканинг имло билан боғлиқ жиҳатидагина таълимга эҳтиёж сезамиз. Фонетика ва грамматикага доир бундан бошқа билимларни кераксиз билим дейиш мумкин. Шу асосда она тилидан «керакли» (ишлайдиган) ва «кераксиз» (ишламайдиган) билимни фарқлаш лозим. Она тили дарсликларига йил­лар давомида кириб қолган ва «ишламайдиган», таълимига давлат маблағи, ўқувчининг вақти ва ота-онанинг пу­ли беҳуда сарф­ланаётган бундай мавзуларни қандай ажратамиз?
Айрим далилларни келтираман:
1. Урғу билан боғлиқ мавзулар. Ўзбек тили – аг­г­лютинатив тил. Бундай тилларда грамматика жуда ривожланган, шунинг учун сўз маъноларини урғу фарқламайди ва у нутқда сезиларсиз бўлади (кўзлар – «кўп кўз»; кўзлар – «мўлжаллар»). Уни таълим билан ривожлантириш имконсиз. Ўзбек тилидаги сўз урғуси қоидалар асосида аниқланади, нафақат ўқувчи, ҳатто ўқитувчининг ўзи ҳам уни топишда қийналишининг сабаби ана шунда. Уни ўқитишга ҳеч қандай ҳожат йўқ. Бу мавзу 1-синф­дан 11-синфгача тахминан 5 соат ҳажмида ўқитилади.
2. Сўз ясалиши билан боғлиқ мавзулар. Тил эгалари нутқида сўз ясамайди, балки (тубми, ясамами) тайёр сўздан фойдаланади. Сўз ясамас эканмиз, бу бўйича билимлар ҳам ишламайди. Демак, бу мавзу таълими ҳам кераксиз. Мавзу ­1-синфдан 11-синфгача тахминан 12 соат ўқитилади.
3. Сўзларнинг бирикиш усуллари (бошқарув, мослашув, битишув) билан боғлиқ мавзулар. Оғзаки ва ёзма нутқ учун бу билимлар ҳам мутлақо ишламайди. Қолаверса, мутахассис сифатида айта оламанки, бу мавзулар рус тили грамматикасидан айнан кўчирилган, ўзбек тили табиатига сира ҳам мос эмас. Бу мавзуга ҳам 1-синфдан 11-синфгача тахминан 5 соат ажратилган.
Яна жуда кўп мисол келтириш мумкин. Аммо фикримизни асослаш учун ушбу далиллар етарли.

Совурилган маблағлар
Мамлакат бўйича бир синф учун мўлжалланган «Она тили» дарслиги тахминан 500 минг нусхада чоп этилади. Демак, бир дарсликни йилда шунча ўқувчи ўқийди. Агар, бир синфда 30 нафар ўқувчи ўқиса, рес­публика бўйича тахминан 16 минг синф бор. Ҳар бир синфда ўтиладиган 1 соатлик мавзу учун давлат хазинасидан 1 соатга маблағ тўланади. 16 минг синфда бир соатлик мавзу 16 минг соат бўлади. Агар бир соатлик дарс учун ўқитувчига тўланадиган иш ҳақи ўртача 30 минг сўм бўлса, 16 минг соатга тақрибан 480 млн. сўм маблағ сарфланади. Бундан келиб чиқадики, фақат юқорида келтирилган «кераксиз» мавзуларга бағишланган 22 соатга тахминан 10 млрд. 560 млн. сўм кетади.
Шундай қилиб, «Она тили» дарс­ликларини таҳлил қилиш натижасида кераксиз, тил малакаси учун «ишламайдиган», фақат билим сифатида қоладиган жами 312 соатлик мавзуни аниқладим. Бу мавзулар ўқувчиларга бемисл оғир ва ортиқча юк бўлаётир, ўқитувчиларга эса беҳад катта ташвиш туғдирмоқда. Улар ОЎЮга кириш тестларидан бошқа ҳеч нарсага ярамайди (булар, албатта, менинг шахсий фикрларим ва зарур бўлса, бу масалада мутахассислар билан баҳслашишга тайёрман).
Кўринадики, биргина «Она тили» таълими фойдасиз мавзулари билан давлат хазинасига қанчалик зарар келтиради? Яна назарий мавзуларни «такрорлаш» учун берилган қанчадан-қанча мавзулар, дарслик­ларда бу мавзуларга ажратилган саҳифалар, ўқувчининг вақт бюджети, соғлиғи, ота-онанинг репетиторга қиладиган харажатини ҳам ҳисобга олсак-чи?

Таклиф
1) «Она тили» дарсликларини аёвсиз «фильтр»дан ўтказиб, бўш қолган соатларни она тилидан зарур ва ҳаётий компетенция учун «ишлайдиган» билим материаллари билан тўлдириш лозим;
2) бошқа ўқув предметларини ҳам шу йўсинда тафтиш қилиб чиқиш зарур.
Бу миллий бойлигимизни ҳавога совуришдан сақланишга ва мамлакатимиз равнақи учун ҳар бир тийинни оқилона сарфлашга олиб келади.
Бахтиёр МЕНГЛИЕВ,
филология фанлари доктори, профессор
(uza.uz)
 




Ўхшаш мақолалар

ҚОНУН ВА «зам»ҲОКИМ ЎРТАСИДА САРСОН АЁЛ

ҚОНУН ВА «зам»ҲОКИМ ЎРТАСИДА САРСОН АЁЛ

🕔12:57, 26.06.2020 ✔172

ёхуд Урганч шаҳар ҳокимлиги камбағалликни қандай қисқартирмоқчи?

Хоразм вилоятида ҳозир 58 минг оила камбағаллик бўсағасида яшамоқда, уларнинг 856 таси эса ўта ночор аҳволда экани ачинарлидир. Бу рақамларни мамлакатимиз Президенти жорий йилнинг март ойида Хоразмга қилган ташрифи доирасида Урганч шаҳрида ўтказган фаоллар йиғилишида алоҳида таъкидлаган эди.

Батафсил
ЭЪТИҚОД ЗАВОЛГА ЮЗ ТУТГАНДА...

ЭЪТИҚОД ЗАВОЛГА ЮЗ ТУТГАНДА...

🕔12:55, 26.06.2020 ✔172

Инсон ақл-заковати бундан уч минг йил олдинги даврга нисбатан анча юксак, десак хато бўлмаса керак-а? Фан-техника мисли кўрилмаган даражада ривожланган, яшаш учун ҳамма шароит яратилган, гўё. Бироқ инсон ўз ҳаётини ўзи издан чиқармоқда, ўзининг илдизига болта урмоқда. Қандай қилиб дейсизми? Ақл-заковатда тенгсиз кўриладиган бугунги инсоннинг табиатга муносабатига боқинг, ҳаммаси аён бўлади.

Батафсил
 Тўйларимиз: ЎТТИЗ КИШИЛИГИ МАЪҚУЛМИ ЁКИ ЮЗ?

Тўйларимиз: ЎТТИЗ КИШИЛИГИ МАЪҚУЛМИ ЁКИ ЮЗ?

🕔12:52, 26.06.2020 ✔197

ёхуд тўйлар ҳақидаги юз йиллик ўйларимиз бугун ечим топмоқда

Батафсил
Ҳаммасино кўриш

Сонларни танлаш

Пайшанба, 29-Декабр  
52 51 50 49 48 47 46
45 44 43 42 41 40 39
38 37 36 35 34 33 32
31 30 29 28 27 26 25
24 23 22 21 20 19 18
17 16

Ҳаммасини кўриш 

Кўп ўқилганлар

  • ҚОНУН ВА «зам»ҲОКИМ ЎРТАСИДА САРСОН АЁЛ

    ҚОНУН ВА «зам»ҲОКИМ ЎРТАСИДА САРСОН АЁЛ

    ёхуд Урганч шаҳар ҳокимлиги камбағалликни қандай қисқартирмоқчи?

    Хоразм вилоятида ҳозир 58 минг оила камбағаллик бўсағасида яшамоқда, уларнинг 856 таси эса ўта ночор аҳволда экани ачинарлидир. Бу рақамларни мамлакатимиз Президенти жорий йилнинг март ойида Хоразмга қилган ташрифи доирасида Урганч шаҳрида ўтказган фаоллар йиғилишида алоҳида таъкидлаган эди.

    ✔ 172    🕔 12:57, 26.06.2020
  • ЭЪТИҚОД ЗАВОЛГА ЮЗ ТУТГАНДА...

    ЭЪТИҚОД ЗАВОЛГА ЮЗ ТУТГАНДА...

    Инсон ақл-заковати бундан уч минг йил олдинги даврга нисбатан анча юксак, десак хато бўлмаса керак-а? Фан-техника мисли кўрилмаган даражада ривожланган, яшаш учун ҳамма шароит яратилган, гўё. Бироқ инсон ўз ҳаётини ўзи издан чиқармоқда, ўзининг илдизига болта урмоқда. Қандай қилиб дейсизми? Ақл-заковатда тенгсиз кўриладиган бугунги инсоннинг табиатга муносабатига боқинг, ҳаммаси аён бўлади.

    ✔ 172    🕔 12:55, 26.06.2020
  •  Тўйларимиз: ЎТТИЗ КИШИЛИГИ МАЪҚУЛМИ ЁКИ ЮЗ?

    Тўйларимиз: ЎТТИЗ КИШИЛИГИ МАЪҚУЛМИ ЁКИ ЮЗ?

    ёхуд тўйлар ҳақидаги юз йиллик ўйларимиз бугун ечим топмоқда

    ✔ 197    🕔 12:52, 26.06.2020
  • «БУ — РОМАНТИКА ЭМАС, СЎНГГИ ИМКОНИЯТ»

    «БУ — РОМАНТИКА ЭМАС, СЎНГГИ ИМКОНИЯТ»

    «Оила даврасида» газетаси оммавий ахборот воситалари ходимлари куни муносабати билан таниқли ижодкор, ҳамиша ҳақ сўзни айтиб, ўз қаламига садоқат кўрсатиб келаётган тажрибали журналист, Ўзбекистон Журналистлар уюшмаси Жамоатчилик кенгаши раиси Карим Баҳриев билан махсус суҳбат уюштирди. Ушбу суҳбатнинг бир қисми гарчи таҳририят ва муаллифнинг рухсатисиз эълон қилинган бўлса-да, уни тўлиқ ҳолда сизга тақдим этишни маъқул топдик.

    ✔ 201    🕔 12:48, 26.06.2020
  • ЯХШИ МУТАХАССИС ОСМОНДАН ТУШМАЙДИ

    ЯХШИ МУТАХАССИС ОСМОНДАН ТУШМАЙДИ

    ёхуд келажакда фарзандларимиз ишсиз қолмаслиги учун...

    ✔ 23    🕔 12:36, 26.06.2020
Ҳаммасини кўриш 

Фойдали манбаалар